Museum achter de schermen

Het museum

Het Openluchtmuseum Bokrijk is sinds 1999 erkend als een museum van landelijk belang in Vlaanderen en verkrijgt in de beleidsperiode 2009-2014 jaarlijks subsidie van de Vlaamse overheid om deze functie op te nemen. Daartoe behoort ook de taak als 1 euromuseum te functioneren: dit wil zeggen dat de toegang voor kinderen vanaf 3 tot en met 26 jaar in het Openluchtmuseum slechts 1 euro bedraagt. In 1996, drie jaar eerder, werd het Openluchtmuseum – met uitzondering van de Oude Stad – bovendien erkend als monument, waardoor een structurele betoelaging voor restauratiewerken mogelijk is.

Het museum heeft, vertrekkende vanuit de ICOM-definitie en aansluitend bij het huidige beleidsplan, vier kernopdrachten, te weten: verzamelen, behoud & beheer, wetenschappelijk onderzoek en ontsluiting of publieksbemiddeling.

De verkorte missie van het Openluchtmuseum Bokrijk luidt: het cultureel erfgoed (onroerend, roerend en immaterieel) en de cultuur van het dagelijks leven op het platteland in ‘Vlaanderen’ - en bij uitbreiding de Lage Landen - vanaf 1500 kwaliteitsvol verzamelen, bewaren, beschermen, onderzoeken en prikkelend ontsluiten voor en in wisselwerking met een breed en divers publiek. Verleden, heden en toekomst zijn daarbij verweven als rode draden tussen het museum, de collectie en het persoonlijke leven van elke bezoeker.

Rekening houdende met kansen die zich voordoen, zijn er nieuwe accenten die het museum in de toekomst nadrukkelijker wil leggen. Om er enkele te benoemen: immaterieel cultureel erfgoed, publieksbemiddeling, duurzaamheid, apprenticeship, communities, erfgoedgemeenschappen, …

Zie ook:

• http://www.kunstenenerfgoed.be/ (agentschap Kunsten & Erfgoed)
• http://www.1euromuseum.be/ (website van de 1 euromusea)
• http://icom.museum/ (the International Council of Museums)
• http://www.museumvereniging.be/ (Vlaamse Museumvereniging)
• http://www.faronet.be/ (FARO. Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed)

Internationale contacten

De Europese openluchtmusea hebben zich sinds de jaren 1960 verenigd in een eigen vereniging. Die vereniging werd bovendien opgericht in Bokrijk door de eerste conservator, dr. Jozef Weyns. Het lidmaatschap moet worden voorgedragen en aanvaard door de leden van de vereniging. Dit uniek platform voor openluchtmusea van over heel de wereld telt inmiddels meer dan honderd leden. Tweejaarlijks nodigt een gastland de leden uit voor een internationaal colloquium. In 2011 zijn Tsjechië en Slovakije gastland. Jaarlijks worden er in een beperkte groep studiedagen en workshops gehouden om gericht kennis uit te wisselen.

Het Openluchtmuseum diende begin 2011 een Grundtvig Partnership in rond het thema ‘The Open air museum’s role in Regional Development’. Internationale partners die bij het project betrokken zijn, zijn de openluchtmusea van Jamtli (Zweden), Maihaugen (Noorwegen), Beamish (GB), Bokrijk (België), Skanzen (Hongarije) en Sovereign Hill (Australië).

De overkoepelende doelstelling van het project is te onderzoeken op welke manier openluchtmusea bijdragen tot de regionale ontwikkeling van de regio’s waarin ze gesitueerd zijn. Er zal onder andere worden ingegaan op de bijdragen die openluchtmusea leveren op het vlak van culturele, sociale, educatieve en economische groei en ontwikkelingen. Vier workshops over verschillende subthema’s zijn daarbij gepland, waarbij het de bedoeling is lokale stakeholders telkens actief te betrekken. De subthema’s betreffen ‘lifelong learning’, ‘social inclusion’, ‘engaged visitors’ en ‘cultural and creative industries’.

UNESCO erkende eind 2010 het Openluchtmuseum Bokrijk als geaccrediteerde organisatie voor advies en dienstverlening in de werking van de UNESCO-Conventie voor de bescherming van immaterieel cultureel erfgoed (2003). Met deze erkenning verwierf het museum internationale erkenning.

Zie ook:

• http://www.aeom.org/ (AEOM)
• http://portal.unesco.org/culture/en (UNESCO cultuurportaal)

Collectie

De collectie van het Openluchtmuseum Bokrijk bestaat hoofdzakelijk uit objecten die het dagelijks leven, voornamelijk binnen een landelijke context, van de 17^de tot de vroege 20^ste eeuw illustreren. Omwille van de diversiteit en veelomvattendheid is het binnen Vlaanderen een unieke collectie, vooral wat betreft de deelcollecties landbouw & voeding, wooncultuur en (in iets mindere mate) ambachten.

Inhoudelijk werd de collectie opgedeeld in een aantal deelcollecties, die hier kort omschreven worden. 

“Wooncultuur” vormt met bijna 15.000 objecten in aantal de belangrijkste deelcollectie. Dit facet van het dagelijks leven werd door de voormalige conservator Jozef Weyns uitgebreid bestudeerd in zijn vierdelige standaardwerk “Volkshuisraad in Vlaanderen”. Het betreft meubilair (kasten, tafels, stoelen, bedden,…), tafel- en keukengerei (kruiken uit aardewerk, bestek, serviesgoed,…), huishoudelijke gebruiksvoorwerpen (haardgerief, strijkijzers,…), objecten omtrent sanitair en hygiëne (bedpannen, baden, medische instrumenten,…), volkskunst en woondecoratie (tekeningen, ingekaderde volksprenten,…), objecten die te maken hebben met onderwijs en ontwikkeling (boekentassen, lei en griffels, wandplaten,…) en spel en ontspanning (speelgoed, volksspelen,…), godsdienst en volksdevotionalia (kruisbeelden, heiligenbeelden, religieuze prenten,…) en tot slot allerlei persoonlijke voorwerpen (rookgerei, brillen, wandelstokken,…).

De deelcollectie “landbouw en voeding” vormt binnen Vlaanderen zonder twijfel een referentiecollectie. Het gaat hier concreet om werktuigen voor landbewerking en oogstverwerking (schoppen, harken, zeisen, ploegen, eggen, rollen, maai- en dorsmachines, wanmolens,…), zuivelverwerking (karntonnen, ontromers, …), veeteelt enz.

Binnen de deelcollectie “kleding en textiel” gaat het specifiek om historische collectiestukken, niet om de kledij die b.v. door acteurs gedragen wordt in het kader van de living history, waar het gaat om replica’s, gebaseerd op historisch correcte voorbeelden. Deze zeer kwetsbare en fragiele collectie bestaat uit kapmantels, broeken, vesten, rokken, hoeden,… Daarnaast zijn er nog de weefgetouwen, spinnewielen, naaimachines,…

De deelcollectie “ambachten” bevat handgereedschappen en werktuigen met betrekking tot beroepen zoals de schoenmaker, smid, bakker, wagenmaker, kuiper, mandenmaker, bierbrouwer, stroopstoker,… Een aantal van deze beroepen worden gedemonstreerd in het Openluchtmuseum.

De deelcollectie “transport en vervoer” bevat de karren en wagens, en verder o.m. de kruiwagens en de fietsen.

Tot slot is er een bescheiden collectie omtrent “handel en diensten”, waartoe activiteiten als de apotheek, de kapper of de herbergier gerekend worden.

De collectie werd grotendeels verworven via schenkingen. Waar mogelijk wordt ook de contextinformatie zoveel mogelijk mee opgetekend, door b.v. de gebruikers van de geschonken objecten te interviewen. Voorwerpen zonder enige contextinformatie worden in principe geweigerd, tenzij het om uitzonderlijke stukken gaat.

Geografisch zijn de objecten afkomstig uit de vijf Vlaamse provincies.

Living History

De dorpsfiguren in het Haspengouws museumgedeelte zijn acteurs, mensen van vandaag die in de huid van een personage kruipen. Een personage dat soms gebaseerd is op één historische figuur maar in de meeste gevallen een samenvoeging is van verschillende figuren (met in dat geval fictieve namen) gekoppeld aan een historische achtergrond. Deze acteurs werken aan de hand van scenario’s. Ze gedragen zich zoals hun personage dat gedaan zou hebben in die tijd, op die plaats en in die context. Zij blijven daarbij steeds in hun rol.

Deze werkwijze wordt met een internationaal gehanteerde term Living History (letterlijk: levende geschiedenis) genoemd: het uitbeelden van historische situaties d.m.v. rollenspel of demonstraties, al dan niet in interactie met een publiek.

In het Openluchtmuseum van Bokrijk gebeurt dit alles onder de noemer “het leven zoals het was, 100 jaar geleden”. ‘Ons’ jaar is dus 1911. Albert (de éérste!) is pas koning van België, Congo is een Belgische kolonie geworden, de Katholieke Partij beheerst het politieke leven, zowel in Brussel als in ons dorp maar het opkomende socialisme laat al van zich horen. Vlaamse eisen voor gelijke rechten in het nog erg Franstalige België beginnen luider te klinken. De loting is zopas afgeschaft en vervangen door een algemene legerdienst, internationaal nemen de spanningen echter steeds meer toe… In Haspengouw wint de fruitteelt aan belang en de Belgische Boerinnenbond wordt opgericht.

Al deze zaken komen terug in het dagelijks Living History-aanbod, als toeschouwer merk je hoe de gewone mensen hiermee omgingen.

tip: wil je een leuke herinnering van je bezoek aan Bokrijk? In de museumwinkel en in het Infocenter is het boek Het leven zoals het was ter beschikking (€ 12). Naast tal van mooie foto’s vind je er ook wat meer achtergrondinformatie over de voornaaste dorpsfiguren en –gebeurtenissen!